Arketip

Arketip nedir, tarotta ne anlama gelir?

Arketip, birbirinden çok farklı kültürlerin mitlerinde, masallarında, inançlarında ve rüyalarında yeniden yeniden ortaya çıkan evrensel bir insan deneyimi kalıbıdır: Anne, Kahraman, Bilge Yaşlı, Gölge. Tarotta bu kelime bir kartın en derin anlam katmanını anlatır: tek tek destelerin ayrıntılarının altında, figürün taşıdığı insanlık kalıbını. Anahtar kelimeler kartın ne anlattığını söyler; arketip ise o anlamın neden daha öğrenmeden size tanıdık geldiğini.

Büyük Arkana en zengin kaynaktır, çünkü kartları sahnelerden çok figürlerden oluşur. Okuyucuların çoğunun kullandığı eşleşmeler şunlardır:

• Deli: hep yeniden başlayan, şakacı yolcu; plansız bir sıçrayış.
• Büyücü: yaratıcı, ustalığıyla fikri gerçeğe çeviren.
• Başrahibe: içsel bilgelik ve sezgi; açıkça söylenmeyeni dinleme, bilginin henüz görünmeyen tarafıyla ilişki kurma.
• İmparatoriçe: Büyük Anne; besleyen şefkat, bazen de boğan şefkat.
• İmparator: Baba, hükümdar; koruyan düzen, bazen de kontrol.
• Ermiş: Bilge Yaşlı; içsel rehber, akıl hocası, yalnızlık.
• Şeytan: Gölge; kendinizde kabul etmediğiniz, bağlandığınız şey.
• Dünya: Benlik; parçaların bir araya geldiği bütünlük.

Saray kartları arketipleri daha küçük ölçekte taşır. Sayfalar, Şövalyeler, Kraliçeler ve Krallar toplumsal rollerdir: öğrenen, arayan, besleyen, yöneten; her biri takımının rengine bürünür.

Arketipi karttaki tek bir sembolle karıştırmayın. Rider–Waite–Smith destesindeki Güç’ün aslanı, Ermiş’in feneri ve Ölüm’ün beyaz atı birer görsel ayrıntıdır. Arketipsel okuma, bu ayrıntıları taşıyan figürün temsil ettiği daha geniş kalıba bakar: güçle ilişki kurmak, rehberlik aramak, bir sona yaklaşmak. Destelerin tasvirleri değiştiğinde bu kalıbın hangi ayrıntılarla anlatıldığına yeniden bakın.

Jung, arketipler ve tarot

Kelime Yunanca arkhetypon’dan gelir: “ilk örnek, ilk baskı”; arkhe başlangıç, typos damga demektir. Bu ilk örnek fikri, Platon’un ideal biçimler düşüncesiyle birlikte ele alınır; psikolojideki bugünkü kullanımı ise İsviçreli psikiyatr Carl Gustav Jung’la ilişkilidir. Jung 20. yüzyılın ilk yarısında, her insanın kişisel anılarının altında bütün insanlığın paylaştığı bir kolektif bilinçdışı bulunduğunu ve bunun tekrar eden imgelerle konuştuğunu öne sürdü. Bu imgelere arketip dedi ve pek çoğuna ad verdi: persona, gölge, anima ve animus, Benlik, Büyük Anne, Bilge Yaşlı, Düzenbaz, Çocuk.

Jung tarotu tasarlamadı, onun üzerine bir yöntem de kurmadı. Kartlardan yalnızca geçerken, dönüşüm arketiplerinden türemiş gibi görünen resimler olarak söz etti. Asıl bağı, kartların zaten gösterdiği şey için onun psikolojisinde bir dil bulan tarot yazarları kurdu. Sallie Nichols’ın 1980 tarihli Jung and Tarot: An Archetypal Journey kitabı bütün Büyük Arkana’yı bu gözle okudu. O günden beri arketipsel okuma, İbrani harflerine ve astrolojiye dayanan eski okült okumanın yanında yerini aldı.

Kartı bir arketip olarak okumak

Anlamdan önce figürün adını koyun. Anahtar kelimelere uzanmadan kartta kimin durduğunu söyleyin: bir anne, bir hükümdar, elinde fenerle yürüyen biri. Arketip o figürdür ve adını koymak durumunuz hakkında çoğu zaman bir anlam listesinden fazlasını söyler.

Kalıbın nerede yaşadığını sorun. Arketip sizin içinizde, size yakın birinde ya da durumun kendisinde çalışıyor olabilir. İş sorusundaki İmparatoriçe, bütün ekibi kollayan siz olabilirsiniz; herkese annelik eden bir iş arkadaşı da, zorlanmak yerine sabırla büyütülmesi gereken bir proje de.

İki yüzüne de bakın. Her arketipin aydınlık ve ağır bir yüzü vardır. Büyük Anne besler ama boğabilir de; Baba korur ama kontrol de eder; Bilge Yaşlı yol gösterir ama hayattan çekilebilir de. Hangi yüzün öne çıktığını soru ve komşu kartlar gösterir. Ters kartta gölge, içe dönüş veya gecikme temasını bu bağlamla ayırın.

Birden fazla figür varsa konuşturun. Açılımda iki arketip yan yana geldiğinde aralarındaki ilişkiyi okuyun. İmparatoriçe ile İmparator birlikte çıktıysa besleyen ile düzen kuran yan arasında bir pazarlık vardır; Büyücü’nün yanındaki Başrahibe, yapmak ile beklemek arasındaki gerilimi anlatır. Hangisinin daha baskın olduğunu pozisyonlar söyler.

Etikete çevirmeyin. Arketip kim olduğunuzu değil, içinden geçtiğiniz kalıbı anlatır. Şeytan’ı çekmek sizi kötü biri yapmaz, Ermiş de yalnız kalmaya mahkûm olduğunuzu söylemez. Arketipler hayatta gelip giden rollerdir ve insan çoğu zaman birkaçını aynı anda taşır.

Dört açılımda arketipler

Aile sorusunda İmparatoriçe. Evde neden bu kadar tükendiğinizi soruyorsunuz; İmparatoriçe ile Asa Onlusu yan yana geliyor. İmparatoriçe’nin besleyen ve kollayan rolünü, Asa Onlusu’nun aşırı yüküyle birlikte okuyun: evdeki sorumlulukları üstlenirken kendi ihtiyaçlarınıza nerede yer ayırıyorsunuz? Açılım, başkalarına gösterdiğiniz özenin kendinize göstereceğiniz özeni nerede ezdiğini soruyor.

İçsel rehber olarak Ermiş. Bir karar sorusunda tavsiye pozisyonuna düşen Ermiş, insanlardan uzaklaşın demiyor. Bilge Yaşlı, deneyiminize ve içsel rehberlik arayışınıza dikkati yöneltir; kart kararınızı tartmak için sessiz bir zaman ayırmanızı ister.

Kariyer okumasında Şeytan. Bir zamanlar sevdiğiniz iş artık kafes gibi geliyor ve Şeytan tam ortada çıkıyor. Gölge olarak, bakmak istemediğiniz şeyi gösterir: belki sizi yerinizde tutan bir statü kaybı korkusu. Bu örnekte zincir, işe bağlılığınız ile kaybetme korkunuz arasındaki ilişkiyi sorgulatır: hangi koşul sizi orada tutuyor?

Başkasında beliren İmparator. Arketip bazen bir başkasına aittir. Talepkâr bir yönetici açılımınızdaki İmparator olabilir; o zaman sorulacak soru bu kalıbın sizde neyi uyandırdığıdır: itaati mi, isyanı mı, yoksa sizin de daha sağlam bir düzen isteğinizi mi?